Boekenmening

Niemand mag het weten

Dit boek bevat verhalen over vervolgde christenen in verschillende landen. Noord-Korea, Jemen. Nigeria, Pakistan, Irak, Cuba en Nepal.

In Nepal woont Rohan bij zijn oma. Door verkeerde vrienden wordt hij een dief en zet zijn oma hem uit huis. Dan komt hij een zendeling tegen die hem van Jezus vertelt.

In Irak woont Laila. Ze zit graag in de schaduw van de oude olijfboom in de tuin. Ze is christen en raakt bevriend met Amer die bij haar op school zit. Amers vader komt erachter dat Amer met Laila bevriend is en verbiedt zijn zoon om met Laila om te gaan. Uit boosheid hakt hij ’s nachts de olijfboom om. Laila is hier heel verdrietig om maar het verhaal eindigt hoopvol: de boom zal weer uitbotten.

In het ene verhaal zit meer spanning dan in het andere maar allemaal zijn ze heel boeiend.

Achterop staat dat het boek geschikt is voor de leeftijd van 7-13 jaar. Dat begrijp ik niet. Ik vind de verhalen veel te heftig voor kinderen van onder de 10. Vanaf 12 jaar lijkt me meer geschikt.

Raisa en de kindertrein

De Tweede Wereldoorlog is begonnen en in de Joodse wijk Josefov in Praag, wordt het steeds onveiliger. Raisa woont hier met haar ouders. Ze voelt zich eerst nog veilig in het Joodse getto maar dat wordt steeds minder omdat ze haar ouders hoort praten over dingen die ze niet begrijpt. Ze vangt het woord ‘kindertransport’ op en ziet de zorgen in hun ogen. Dan komt de dag dat haar vader met de mededeling komt dat Raisa meegaat met de kindertrein naar Engeland. Raisa wil niet maar snapt wel dat het beter voor haar is.

In de trein komt ze naast Casper te zitten die een paar jaar jonger is. Na een enerverende reis komen ze in Engeland aan. Raisa komt bij lieve pleegouders terecht die haar met open armen ontvangen. Ze verliest Casper uit het oog en hoort tot haar teleurstelling niets meer van hem. Haar pleegouders zijn heel lief voor Raisa maar het verleden laat haar niet los.

Met haar pleegouders gaat ze naar de kerk en ze leert steeds meer over het christelijk geloof. In 1949 gaat ze geschiedenis studeren aan de universiteit van Oxford. Dan ontmoet ze tot haar grote verrassing Casper in een Joodse boekhandel. Het is een emotioneel weerzien en ze verliezen elkaar niet meer uit het oog. Ze nemen zich voor om weer terug te keren naar Praag.

Dit boeiende boek heb ik in een adem uitgelezen. De gevoelens van Raisa, het verwerken van het verleden, de strijd die ze daarmee heeft, de zoektocht naar Jezus, zijn realistisch beschreven. Het verhaal speelt zich af in de donkerste tijd van de vorige eeuw, maar geloof, hoop en liefde voeren de boventoon.

Minpuntjes:

Als ze 12 jaar is doet Raisa Bar Mitswa. Zo heet het bij een jongen, bij een meisje heet het Bat Mitswa.

Een anachronisme: Als Raisa 21 is en Casper 18, zegt ze dat ze allebei volwassen zijn. Dat klopt niet want pas per 1 januari 1970 werd de leeftijd van volwassenheid van 21 naar 18 verlaagd in Engeland.

Waar was jij toen ik

Het boek Job stelt de vraag die ieder mens ooit raakt: waarom overkomt mij dit? Waarom lijden goede mensen terwijl het kwaad ongestraft blijft? Gerard Swüste biedt met dit boek een eigentijdse en toegankelijke vertaling tot dit Bijbelboek. Na een bondige, verhelderende inleiding volgt per hoofdstuk de vertaling van de tekst.

Elk hoofdstuk is voorzien van korte toelichtingen die de lagen in de tekst verder openen. Het dilemma en lijden van Job wordt de lezer tastbaar en voelbaar voor ogen geschilderd. De tekst is geen droge exegese maar een warm en uitnodigend betoog dat de lezer diep doet meeleven. De vertaling doet recht aan zowel de literaire rijkdom als de existentiële diepte ervan.

De schrijfstijl is toegankelijk en verbindend, zonder aan diepgang in te boeten. Swüste betrekt de lezer actief bij de inhoud, wat complexe theologische materie benaderbaar maakt. Zowel Job als zijn vrienden blijken pijnlijk menselijk — en daarmee wordt voelbaar hoe moeilijk het is om werkelijk troost te bieden aan wie ontroostbaar is en hoe onmogelijk het is om in het diepst van het lijden nog verklaringen te vinden.

Dit boek poogt niet met antwoorden te komen. Diverse perspectieven en vragen mogen blijven bestaan, wat goed past bij de aard van wijsheidsliteratuur. Troost wordt hier gevonden waar de vragen geleefd mogen worden — niet doordat het mysterie wordt opgelost, maar doordat er ruimte ontstaat voor eerbied en ontzag. Dit mogen we zien als een uitnodiging om het vanuit relatie uit te schreeuwen naar God.

De vijf interviews aan het slot verbinden de oude boodschap met hedendaagse ervaringen van lijden, vanuit diverse perspectieven. Zij completeren het geheel en laten zien dat dit verhaal zich nog steeds in en om ons heen afspeelt.

Dit boek biedt geen snelle antwoorden. Het vraagt van de lezer een rustige overdenking. Wie op zoek is naar concrete oplossingen, zal vooral een spiegel en stilte vinden. Maar wie weet heeft van lijden en geen rust kan vinden bij pasklare antwoorden of goedkope troost, vindt hier een waardevolle gesprekspartner. In al het lijden blijft de blik op de Levende behouden — ontzag voor wat niet te vatten is.

Van mens tot mens

Voor mensen die werken in de zorg is het soms goed om afstand te nemen van hun werk, vooral als de regeldruk hoog en de tijd steeds onder druk staat. Wat betekent het eigenlijk om goede zorg te bieden? Verpleegkundige Tommie Niessen en filosoof Jan Keij nemen de lezer mee in het gedachtegoed van Emmanuel Levinas, een van de belangrijkste ethische denkers van de twintigste eeuw. Filosofische stof klinkt misschien erg theoretisch, maar dat is dit boek zeker niet. De theorie komt in hapklare brokken, verrijkt met anekdotes en casussen die de inhoud voor verzorgenden en verpleegkundigen tastbaar maakt. De toon is daarbij warm en coachend.

Centraal staat het begrip ‘appèl’: de oproep die uitgaat van de ander zodra je hem of haar ontmoet. Niet een expliciet verzoek, maar iets fundamentelers. De aanwezigheid van de ander roept al op tot verantwoordelijkheid. De auteurs spelen met dit woord: ver-antwoord-elijkheid is antwoord geven op het appèl van de ander. En dat antwoord luidt: schep geluk, draag bij aan de kwaliteit van leven van je medemens. Dat is het morele kompas dat boven de regels en protocollen uitstijgt. Het boek is hierin verrassend realistisch. De auteurs erkennen de grenzen van de zorg.

Niet elke vraag verdient hetzelfde gewicht, er zijn meerdere zorgvragers die aandacht vragen, en het appèl zal blijven ook wanneer je alles hebt gegeven. De veelvoorkomende valkuilen passeren de revue: overweldigd raken door medelijden, zorg waarbij regels blind worden gevolgd, en het verwaarlozen van jezelf of andere zorgvragers. Wie zichzelf vergeet, raakt uitgeput. Maar het geven van een antwoord op dit appèl geeft vreugde. Tijd om te genieten en te beseffen dat het appèl altijd aanwezig zal zijn, geeft ruimte om soms buiten de kaders te handelen of om bewust afstand te nemen. Een belangrijke boodschap voor een sector met hoge uitval. Het boek eindigt met een overzichtelijk schema dat helpt bij het maken van afwegingen in de praktijk.

Van mens tot mens geeft taal aan wat veel zorgverleners intuïtief voelen: dat de mens belangrijker is dan het systeem. Een waardevolle gids voor iedereen die met hart en ziel zorgt en daarbij de balans wil bewaren.

Eén kudde

In dit boek, een bewerking van zijn proefschrift, onderzoekt Jan-Kees Kooijman hoe Johannes 10:16 werd uitgelegd door vroeg christelijke kerkvaders in de eerste vijf eeuwen na Christus: "Ik heb nog andere schapen, die van deze stal niet zijn; deze moet Ik ook toebrengen; en zij zullen Mijn stem horen; en het zal worden één kudde en één Herder."

Kooijman schetst kort de ontwikkeling van de herdermetafoor vanaf het Oude Nabije Oosten, via het Eerste en Tweede Testament. De historische achtergrond blijft summier en er wordt van de lezer ook enige voorkennis verondersteld. Namen als Cyrillus of Chrysostomus worden geïntroduceerd maar niet uitvoerig toegelicht. Enig begrip van de context van de Vroege Kerk is echter wel noodzakelijk om de exegese goed te kunnen plaatsen.

Kooijman onderscheidt vijf perspectieven in de vroeg christelijke uitleg: eenheid tussen Joden en heidenen in Christus, uitbreiding van het heil onder de heidenvolken, eenheid binnen de christelijke gemeente, Christus als Eigenaar van de kudde, en eschatologische eenheid tussen verschillende bedelingen.

De erfenis en rijkdom van de Vroege Kerk wordt helder belicht. Schrijvers als Clemens van Alexandrië en Tertullianus komen aan bod, waarbij Augustinus verreweg de meeste aandacht krijgt. Het boek daagt uit tot reflectie op overeenkomsten en verschillen tussen de kerk van toen en nu. Ook vandaag is eenheid een belangrijk thema. We kunnen van de kerkvaders leren hoe zij de Schrift gebruikten voor het formuleren van standpunten. Het kan het bewustzijn op missiologisch, pastoraal en kerkelijk terrein verdiepen.

Wat bindt ons samen als kerk? Hoe verhouden verschillende gelovigen zich tot elkaar? Wat betekent Christus' herderschap concreet voor ons als gelovige? Een kritische kanttekening bij de inhoud is dat de nadruk op eenheid mogelijk meer een wens is die voor de hedendaagse theologie verder weinig wordt uitgewerkt. Kooijman lijkt de eenheid waar de Vroege Kerk over sprak gelijk te trekken met eenheid voor vandaag, waarbij verschillen dreigen te marginaliseren. Juist voor de kerk van vandaag kunnen deze verschillen in alle veelkleurigheid ook de veelzijdigheid van de kerk laten zien. Enige nuancering en duiding tussen de tijdsperiodes van de Vroege Kerk en de hedendaagse kerk had het boek mogelijk meer kunnen verrijken.

Het taalgebruik is formeel en traditioneel-theologisch. De scope is bewust beperkt: de diepte gaat echter wel ten koste van de breedte. Het boek ademt de systematische opbouw van een academisch onderzoek, wat het geheel vrij droog maakt. De kerkvaders komen met lange citaten aan het woord, waardoor het boek niet sprankelt maar soms langdradig wordt.

De nuanceverschillen tussen de verschillende kerkvaders zijn regelmatig zo klein dat er inhoudelijke herhalingen ontstaan. Als proefschrift is dit begrijpelijk, maar het zou voor dit boek sterker zijn geweest als meer aandacht was besteed aan een pakkend betoog. Ook de samenvattingen na elk deel versterken dit effect omdat hierin alle inhoud opnieuw besproken wordt.

Voor studie is het een goed leesbaar werk. Voor predikanten en voorgangers biedt het waardevolle perspectieven voor de verkondiging.

Onderweg naar de vanger

Geïnspireerd door Henri Nouwens boek Eindelijk Thuis ontdekte Irma Dee, zangeres en schrijfster, dat ze veel op de oudste zoon uit de gelijkenis van de verloren zoon leek. Wat ze vooral ook ontdekte is dat ze geliefd is. Ze viel figuurlijk terug in de armen van God. Daarvòòr geloofde ze wel in Hem maar ze wist niet hoe ze zich aan God moest overgeven.

Irma bracht het niet onverdienstelijk gezongen album Prodigal Daughter uit. Het werd uitgegeven als onderdeel bij de heruitgave van Eindelijk Thuis.

Dit boek bevat gedachten en passages uit wat Henry Nouwen geschreven heeft en waaruit Irma geput heeft, waaronder de Vanger en de vlieger.

Het centrale beeld is de trapeze-act uit het circus: de vlieger die de trapeze loslaat en de vanger die hem opvangt. Dit beeld gebruikt Henri Nouwen als metafoor voor geloofsvertrouwen. Je kunt alleen vrij vliegen als je durft los te laten, en je kunt pas gevangen worden door iets groters dan jezelf als je het risico van vallen aanvaardt. Het lied dat bij dat moment hoort, is het prachtige Stem in de stilte waarop alles stil lijkt te staan en je een volkomen rust ervaart en je Gods liefde intens ervaart. Ik heb je lief, zegt God.

Er staan nog meer pakkende teksten met prachtige illustraties erbij. Bij verschillende teksten staan QR-codes waar je het betreffende lied kunt beluisteren.

Irmee Die heeft al verschillende theaterproducties op haar naam staan, waarin ze verschillende thema's aandraagt die elke lezer in zijn geloof ervaren kan. Ze gebruikt verschillende beelden en kunstvormen zoals illustraties, dans, muziek en theater.

Als banden knellen

De relatie tussen ouders en kinderen is misschien wel de meest fundamentele band die er bestaat. Maar wat gebeurt er wanneer deze band begint te knellen? Wanneer teleurstelling, onbegrip of zelfs een volledige breuk de overhand krijgt? In dit boek wordt dit gevoelige terrein met veel zorgvuldigheid door contextueel therapeut Jaap van der Meiden uitgewerkt.

Gebaseerd op de theorie van Ivan Boaszormenyi-Nagy en met Bijbelse principes reikt hij wegen van toenadering en herstel aan. Een kernthema is dat ouders en kinderen onlosmakelijk met elkaar verbonden zijn door een "onverbrekelijke band", ook als de relatie verstoord is. Hij beschrijft gevoelens die vaak onuitgesproken blijven, zoals de teleurstelling van ouders die zich afgewezen voelen, het gevoelde gemis aan erkenning, het loyaliteitsconflict van kinderen die hun eigen weg willen gaan zonder de band te verliezen of het gevoel tekort te schieten. Het beschrijven van deze gevoelens kan al erkennend en troostend werken.

Complexe concepten worden toegankelijk en begrijpelijk gemaakt en regelmatig met herkenbare casussen geïllustreerd. Er is aandacht voor de balans tussen geven en ontvangen tussen generaties, voor loyaliteit die een plaats in het leven moet krijgen, het vijfde gebod en schuld en vergeving. Van der Meiden laat zien dat zelfs bij diepe verwonding en een verstoorde relatie het eren van ouders nog steeds mogelijk is. Het hele boek biedt veel nuance en ruimte. In alles sijpelt de erkenning doordat antwoorden afhankelijk zijn van de situatie, maar de lezer wordt daarnaast ook steeds aangesproken op zijn of haar rol en verantwoordelijkheid.

Geen partijdigheid of duiding van schuld, maar een evenwichtige onpartijdigheid waarbij zowel ouders als kinderen hun aandeel in de relatie krijgen toebedeeld. Bijzonder waardevol is ook de genuanceerde visie op vergeving. Zij wordt niet gepresenteerd als een eenmalige daad maar als een proces dat tijd vraagt. Er wordt zelfs waarschuwt dat te snel vergeven de schuldige de kans ontneemt om schuld te erkennen en te vereffenen. In de gehele inhoud toont de auteur zijn doorleefde psychologische ervaring en pastorale wijsheid.

De schrijfstijl is direct, persoonlijk en coachend. De lezer krijgt niet alleen informatie aangereikt maar wordt actief uitgenodigd tot zelfreflectie. Het boek is doordrenkt van hoop, zonder naïef te worden. De auteur erkent voluit dat sommige relaties ernstig beschadigd zijn en dat herstel tijd kost. Toch houdt hij vast aan de mogelijkheid van verbetering.

Vanuit zijn christelijke overtuiging gelooft hij dat God kansen geeft voor genezing. Tegelijkertijd beperkt de boodschap zich niet tot gelovigen; de relationele inzichten zijn universeel toepasbaar. Een mooie toevoeging is dat er een handreiking gedaan wordt aan pastoraal werkers en hulpverleners. Goed luisteren, verkennen en erkennen zonder partijdig te kiezen en daarbij ook de grenzen van je eigen hulp erkennen, worden als tools aangereikt.

Een aanrader voor wie de moed heeft om in de spiegel te kijken én de hand uit te steken naar herstel.

Buig niet

Ad van Nieuwpoort komt direct in de proloog met het motief om dit politiek pamflet in 126 pagina's te schrijven: geestelijke weerbaarheid. Hij gebruikt het boek Daniël als model om dit model uit te werken. In acht thema's worden we toegerust met:

- waakzaamheid
- lef om ruimte te scheppen in tijd
- vrijheid
- moed
- juist begrip van macht
- gebed en vertrouwen, de juiste waarden leven
- keus voor God en Jezus
- laat je bemoedigen en wees niet bang

Terecht laat Van Nieuwpoort zien waar het in onze tijd werkelijk om gaat. En dat doet hij vanuit de Bijbel, die hij 'verzetsliteratuur' noemt. En dat is het als je maar door hebt waartegen jij je moet verzetten. Het kan zomaar zijn dat je niet in de gaten hebt dat "we meegaan in totalitaire ideeën en onszelf gevangen laten zetten door een wet die we zelf tekenen en de sleutel door de tralies hebben weggegooid."

Op bladzijde 102-104 zet Van Nieuwpoort onder het hoofdje "Ontmasker" duidelijk uiteen, hoe het eindtijdfascisme zich manifesteert in onze cultuur en tijd. En Van Nieuwpoort vraagt: Welk instrumentarium heb jij nodig om mentaal weerbaar te blijven ten opzichte van totalitaire autocraten?

Want het imperialisme is anders dan vroeger uitgebreid naar virtuele sferen en allesomvattend. Het monster is fysiek, cognitief, emotioneel en zelfs fysiek overweldigend.
Verzet begint met de vragen die je jezelf stelt te midden van de oprukkende machten.

Wat deed Daniël en hoe deed hij het?

Hoe doordrenkt ben jij met het Woord van God? Hoeveel moed heb jij om 'nee' te zeggen? Zeg je de Waarheid. Maar pas op! Zo laat Van Nieuwpoort zien: Kerken zijn omgebouwd tot beautysalon en kloosters tot hotels met welness. In hoeverre ben jij bereid om je ogen open te doen en de juiste vragen te stellen en niet te buigen? Niet te buigen voor je eigen oerdriften en afgoden?

Dit pamflet is een spiegel en een aansporing om je plek in te nemen, niet bang te zijn en bereid om tegen de stroom in te zwemmen en desnoods je leven te verliezen.

+ Helder politiek pamflet

+ Duidelijke spiegel voor anti-Bijbels denken

+ Stimuleert een betere lezing van het boek Daniël

- vooronderstelt kennis van het boek Daniël

- gaat uit van latere opschriftstelling dan de eeuw van gebeurtenissen

Vrijheid voor Linh

Svay Pak is een dorpje in Cambodja dat populair is bij pedofiele sekstoeristen. De politie is corrupt, slachtoffers worden niet beschermd en daders niet vervolgd. Het gaat om meisjes van basisschoolleeftijd vanaf vijf jaar, meisjes zoals Linh. International Justice Mission besluit een reddingsoperatie op te zetten en dit is het verhaal.

International Justice Mission is een organisatie die operaties uitvoert om mensen die gevangen zijn in slavernij en misbruik vrij te krijgen. Zij werken met advocaten die samenwerken met de politie en de rechtsinstanties van het land waar de slavernij en de misbruiksituaties zijn. Zij bouwen zorgvuldig aan dossiers totdat zij op een commandowaardige wijze een fabriek, bordeel of een reeks van fabrieken of bordelen kunnen binnenvallen om de slachtoffers in vrijheid te kunnen brengen.

Ik wil dit boek recenseren omdat slavernij en seksuele uitbuiting nog altijd onverminderd doorgaan. Een operatie in Cambodja aan het begin van deze eeuw waar meisjes vanaf zeer jonge leeftijd werden bevrijd, is uitgangspunt voor dit boek en Linh staat voor de enorme hoeveelheid kinderen die gevangen gehouden worden om met name westerse rijke mannen seksuele diensten aan te bieden.

Hun pooiers en bordeelhouders worden er rijk van, zelf hebben ze een letterlijk waardeloos bestaan. De geestelijke en fysieke risico's zijn enorm en er is geen sprake van een gezonde ontwikkeling van deze kinderen. Ze hebben zelfs geen idee van wat kinderen zouden moeten kunnen ontvangen om zich normaal te kunnen ontwikkelen.

Het is hartverscheurend als je hierover leest en ik hoop dat je dat zult doen. Dit boek is overal te koop als tweedehands maar de inhoud is bijzonder kostbaar. Het is schokkend en naar ik hoop, helpt het je om geraakt te worden en IJM en andere mensen die met dit soort operaties bezig zijn, te gaan ondersteunen om mensen die gevangen zijn, vrijlating te geven en een normaal leven te kunnen laten opbouwen. Een leven zoals jij ooit had: met kleding, eten en speelgoed en mogelijkheden om naar school te gaan.

De leugens die we graag geloven

Op de binnenflap van de cover vind je de leugens die 'we' graag geloven. Het zijn zeven uitspraken, die in onze cultuur zomaar geplaatst kunnen worden door wie dan ook. Ze lijken waar en van waarde en toch heeft Laurentine ontdekt dat deze uitspraken onwaar en zelfs gif voor haar bestaan zijn. Het is bijna schokkend hoe een oppervlakkige lezing van deze uitspraken hun weg vinden in ons bestaan. We 'geloven' allemaal op de een of andere manier in deze uitspraken. Leontine heeft een succesvolle en tegelijkertijd een moeilijke levensweg gehad, daar vertelt ze over, terwijl ze de leugens ontmaskert. En dat doet ze op een snelle en vaardige manier. Snel, omdat ze met grote passen door de geschiedenis en de cultuur wandelt om herkomst en worteling van de leugens na te gaan. Soms lijkt het iets te kort door de bocht, maar ze kan hierdoor wel helder de contrasten laten zien tussen leugen en waarheid. Hierbij vermeldt ze de bronnen die ze heeft geraadpleegd.

Ze gebruikt opmerkelijke observaties om aan te geven waar ze in zat. Iets moest in haar 'resoneren' om ermee verder te kunnen gaan. Ze 'rende eeuwig maar kwam nergens uit'. Zo heeft ze allerlei theorieën en levensfilosofieën gevolgd en plaatsen bezocht om de doelen te bereiken die ze, zoals ze zegt eindeloos 'manifesteerde'.

Wat misschien kenmerkend is voor haar generatie: consequenties van keuzes overdenken kost energie en dus doe je dat maar niet; wachten is lastig en jezelf iets ontzeggen abnormaal en we vermijden wat ongemakkelijk is. We kiezen voor vrijblijvendheid al hunkeren we naar verbondenheid. De 'zelf' industrie is daarbij niet erg helpend gebleken.

Ze vraagt zichzelf en haar leeftijdgenoten: Hoe weet je dat je hart de waarheid spreekt? En stelt: Niet alles wat goed klinkt draagt goede vrucht in het leven. Je hart is namelijk niet geneigd om verantwoordelijkheid te dragen. Je emoties volgen zonder wijsheid, constateert ze met pijn, veroorzaakt pijn en verdriet. Ze komt tot de conclusie dat ze 'een nieuw hart' nodig heeft. Een hart dat 'succes' niet als doel stelt, jezelf niet in het middelpunt van je leven zet en beseft dat kiezen voor gemak niet is kiezen voor iets dat op lange termijn betekenisvol is of blijvende waarde heeft.

Leontine heeft het snelle leven vol dopaminekicks en andere kortdurende highs die uitgemond waren in een burn-out, vervangen door een leven met Jezus en pas daarna ging ze ontdekken hoe haaks haar oude leven staat op haar nieuwe leven. Het manifesteren wordt een soort vertrouwen dat mensen van elke generatie nodig hebben. Het rennen is een wandel met Jezus geworden. Het eenmalige is het eeuwige en waardevolle geworden. De succesformule is geen methode maar een persoon. Wij zijn niet de makers van ons leven, dat is God en dat zal Hij altijd blijven. Ze hoopt dat iedere lezer zelf op zoek gaat en de Bijbel gaat lezen. Ze geeft een heleboel tips om ermee op weg te gaan aan het eind van haar boek.

+ Duidelijk verwoord
+ IJzersterk getuigenis
+ Totale verandering van paradigma
+ Krachtig door de autobiografische delen
+ Alle dank aan Jezus en alle eer aan God

- Soms een beetje kort door de bocht
- en + Uiterste consequenties van leefstijl raken diep

202833

Recensie

Jouw waardering

202832

Recensie

Jouw waardering

202831

Recensie

Jouw waardering

202830

Recensie

Jouw waardering

202829

Recensie

Jouw waardering

202828

Recensie

Jouw waardering

202827

Recensie

Jouw waardering

202826

Recensie

Jouw waardering

202825

Recensie

Jouw waardering

202824

Recensie

Jouw waardering